Papağan hastalığı (psittakoz) insanlara bulaşır mı?

Papağan hastalığı nedir, hangi kuşlarda görülür?

Hastalığın etkeni Chlamydia psittaci adlı bir bakteridir. Kuşlarda "kuş klamidyozu", insanlarda ise psittakoz ya da ornitoz olarak adlandırılır. Merck Veteriner El Kitabı, etkenin tüm kafes kuşlarını enfekte edebildiğini, ancak özellikle sultan papağanı, muhabbet kuşu ve papağanlarda sık görüldüğünü belirtir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kanarya, ispinoz ve güvercinleri de olası kaynaklar arasında sayar.

Bu hastalığı sinsi kılan birkaç özellik vardır:

• Sağlıklı görünen taşıyıcılar: Bazı kuşlar hiçbir belirti göstermeden bakteriyi aralıklı olarak dışkı ve burun akıntısıyla saçar.
• Stresle alevlenme: Taşınma, kalabalık ortam, üşüme ve üreme dönemi gibi stresler saçılımı artırabilir.
• Dayanıklı etken: Bakteri kurumaya dayanır; kafes tozunda, dökülen tüylerde ve dışkıda aylarca canlı kalabilir.

Türkiye'den de veriler vardır. Konya'da yapılan bir çalışmada muhabbet kuşlarından alınan dışkı örneklerinin yüzde 1'inde, güvercin örneklerinin yüzde 2'sinde etken PCR ile saptanmıştır. Daha eski bir çalışmada da bazı hayvanat bahçelerindeki su kuşlarında yüksek oranda pozitiflik bildirilmiştir.

Psittakoz insanlara nasıl bulaşır?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre en sık bulaşma yolu, kurumuş kuş dışkısı veya solunum salgısı içeren tozun solunmasıdır. DSÖ, bulaşma için kuşa doğrudan dokunmanın gerekmediğini vurgular. Kısa süreli bir temas bile yetebilir; bu nedenle bazı hastalar kuşla temasını hatırlamaz.

Daha az görülen bulaşma yolları şunlardır:

• Kuş ısırığı
• Gagadan ağza temas (kuşu ağızdan öpmek, ağızdan yem vermek)
• Enfekte kuşun tüylerini veya dokularını elle tutmak

İnsandan insana bulaşma çok nadirdir. CDC, kümes hayvanı etini hazırlamak ya da yemekle bulaştığına dair kanıt olmadığını da belirtir.

Kimler daha fazla risk altında?

Kuş sahipleri ve yetiştiriciler, pet shop ve kuşhane çalışanları, veteriner hekimler ve kümes hayvanlarıyla çalışanlar daha sık karşılaşır. Gebelerde, yaşlılarda ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde hastalık daha ağır seyredebilir.

2023 sonu ve 2024 başında Avusturya, Danimarka, Almanya, İsveç ve Hollanda'da vakalarda beklenmedik bir artış bildirilmiş, beş kişi hayatını kaybetmiştir. Hastaların önemli bir kısmının yabani kuşlarla (özellikle kuş besleme noktalarıyla) ya da evcil kuşlarla teması vardı. DSÖ genel riski düşük olarak değerlendirmiş, ancak kuş sahiplerinin kuşların hasta görünmeden bakteri taşıyabileceğini bilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

İnsanda ve kuşta belirtiler nelerdir?

İnsanda belirtiler çoğunlukla temastan 5–14 gün sonra başlar; bazen daha geç ortaya çıkabilir. Sık görülenler ani ateş ve titreme, baş ağrısı, kas ağrısı ve kuru öksürüktür. Göğüs ağrısı ve nefes darlığı da olabilir. Hastalık zatürreye ilerleyebilir; nadiren kalp, karaciğer ya da sinir sistemi etkilenir. CDC'ye göre uygun antibiyotik tedavisi alan hastalarda ölüm 100 kişide 1'in altındadır.

Kuşlarda tablo hiç belirti olmamasından ağır hastalığa kadar değişir. Merck'e göre kuşta belirtiler temastan 3 gün ile birkaç hafta sonra başlayabilir.

Kuşta tanı koymak zordur; tek bir test her zaman yeterli olmayabilir. Veteriner hekim genellikle PCR testini kan testleriyle birlikte değerlendirir. Tedavi uzun sürer ve kesintisiz uygulanmalıdır. Evde kendi başınıza ilaç vermeyin; yarım kalan tedavi kuşun iyileşmesini zorlaştırabilir ve bulaşma riskini sürdürebilir.

Papağan hastalığından nasıl korunursunuz?

İnsanlar ve kuşlar için bu hastalığa karşı aşı yoktur; insanda hastalığı geçirmek de kalıcı bağışıklık bırakmaz. Bu yüzden korunma, temizlik ve bakım alışkanlıklarına dayanır:

• Yeni kuşu dikkatle seçin: Kuşu lisanslı ve güvenilir bir kaynaktan alın. Eve girmeden veteriner hekim muayenesinden geçirin ve diğer kuşlardan en az 30 gün ayrı tutarak gözlemleyin.
• Kafesi sık temizleyin: Dışkının birikmesine ve kurumasına izin vermeyin. Kafes tabanına sık değiştirilen kâğıt serin.
• Tozu kaldırmayın: Temizlikten önce dışkıyı ve kafesi nemlendirin. Kuru süpürme ve elektrikli süpürge kullanmayın; bunlar tozu havaya kaldırır.
• Kendinizi koruyun: Temizlik sırasında eldiven ve maske kullanın, ardından ellerinizi sabunla yıkayın.
• Gagadan öpmeyin: Kuşunuzu ağızdan öpmeyin, ağzınızdan yem vermeyin.
• Kalabalıktan kaçının: Kafesleri üst üste koymayın ve çok sayıda kuşu dar alanda tutmayın.
• Hasta kuşu ayırın: Belirti gösteren kuşu diğerlerinden ayırıp vakit kaybetmeden veteriner hekime götürün.

Hamileyseniz, ileri yaştaysanız ya da bağışıklığınızı baskılayan bir durumunuz varsa riskinizin daha yüksek olduğunu bilerek bu önlemlere ayrıca özen gösterin ve gerekirse doktorunuza danışın. Psittakoz bazı ülkelerde bildirimi zorunlu hastalıklar arasındadır; Türkiye'deki güncel kurallar için resmî kurumlara danışabilirsiniz.