Kırık diş evcil hayvanımın konforunu etkiler mi?

Diş kırıkları ne kadar yaygın ve neden olur?

Diş kırıkları kedi ve köpeklerde sık karşılaşılan bir sorundur. AAHA'nın diş bakımı rehberinde aktarılan verilere göre bazı çalışmalarda evcil hayvanların yarıya yakınında kırık diş saptanmıştır. Birçok kırık, sahibi fark etmeden rutin ağız muayenesinde ortaya çıkar.

Köpeklerde başlıca nedenler:

• Sert nesneleri çiğnemek: pişmiş ya da çiğ fark etmeksizin gerçek kemikler, boynuz, toynak, çok sert naylon kemikler, taş
• Çit, kafes ya da kulübe parmaklıklarını ısırmak (çoğu zaman ayrılık kaygısı veya stresle ilişkilidir)
• Travma: trafik kazası, sert oyun, havada taş yakalama

Kedilerde ise kırıklar çoğunlukla düşme, kavga ve trafik kazası gibi travmalardan sonra görülür.

Kedilerde ve köpeklerde köpek dişleri (sivri ön dişler), köpeklerde ayrıca alt ve üst çenedeki büyük çiğneme dişleri, ağız içinde kavrama ve çiğneme için özellikle önemli dişlerdir. Bu dişlerde oluşan kırıklar konforu ve ağız işlevini daha belirgin etkileyebilir.

Her kırık aynı değildir

Kırığın konfora etkisi, büyük ölçüde dişin hangi katmanına kadar ulaştığına bağlıdır:

Bazen dişte görünür bir kırık olmadan da sorun gelişebilir. Darbe alan bir diş içten kanayıp pembe, mor, gri ya da donuk bir renge dönebilir. Rengi bu şekilde değişmiş dişlerin büyük çoğunluğunun canlılığını yitirdiği bildirilmektedir.

Kırık diş konforu nasıl etkiler?

Pulpası açığa çıkmış bir diş, özellikle dokunulduğunda, çiğnerken ya da sıcak-soğukla karşılaştığında ağrıya neden olabilir. Bu ağrı günlük hayatta şu şekillerde kendini gösterebilir:

• Soğuk su içmekten kaçınma
• Sert mama, ödül ya da kemirme oyuncaklarını reddetme
• Mama kabına gidip yemeden uzaklaşma
• Ağzına ya da yüzüne dokunulmasından kaçınma, salya artışı
• Ağız kokusu, diş takırdatma, kilo kaybı, daha durgun ve içine kapanık davranma

"Artık acımıyor gibi" görünmesi neden yanıltıcı olabilir?

Kırık bir dişin içindeki doku canlı olduğu sürece diş ağrılıdır. Haftalar ya da aylar içinde bu doku ölür ve diş bir süre "sessiz" kalabilir; bu dönem aylarca, hatta yıllarca sürebilir. Ancak ölü doku zamanla enfeksiyona dönüşür ve diş yeniden ağrılı hâle gelir. Kısacası ağrının geçmiş gibi görünmesi sorunun çözüldüğü anlamına gelmez.

Enfeksiyon gelişirse

Tedavi edilmeyen bir kırık, kökün ucunda apse oluşmasına yol açabilir. Köpeklerde üst çenedeki büyük çiğneme dişine bağlı apseler çoğunlukla göz altında şişlik ya da akıntılı bir yara olarak görülür; üst köpek dişine bağlı apseler burnun yanında şişliğe neden olabilir. Kedilerde şişlik genellikle gözün hemen önünde fark edilir. Ağız içinde, diş etinde küçük, kırmızı ve akıntılı kabarıklıklar da görülebilir.

Neden belli etmezler?

Kedi ve köpekler, insanlarda şiddetli ağrıya neden olan ağız sorunlarında bile çoğu zaman belirgin bir rahatsızlık göstermez. Birçoğu yemeye devam eder. Bu nedenle davranıştaki küçük değişiklikler ve düzenli ağız kontrolleri önemlidir.

Veteriner hekim nasıl değerlendirir?

Kırık dişin ne kadar derin olduğunu, kökün ve çevre kemiğin durumunu anlamak için ağız muayenesinin yanında diş röntgeni gerekir. Röntgen ve ayrıntılı muayene için hayvanın sedasyon ya da genel anestezi altında olması gerekir; uyanık bir hayvanda açığa çıkmış sinire dokunmak hem ağrıya hem ısırılma riskine yol açar. Bu yüzden kırık dişi evde parmakla ya da bir nesneyle yoklamaya çalışmayın.

Muayene sonrasında veteriner hekim; kırığın türüne, ne zaman olduğuna, hayvanın yaşına, hangi dişin etkilendiğine ve genel sağlık durumuna göre seçenekleri sizinle konuşur. Bu seçenekler arasında izlem, açığa çıkan dentinin kapatılması, kanal tedavisi, genç hayvanlarda pulpanın canlı bırakılmaya çalışıldığı tedaviler (vital pulpa tedavisi) ve diş çekimi bulunur. Hangisinin uygun olduğuna muayene ve röntgen bulgularıyla veteriner hekim karar verir.

Erken başvurmak önemlidir. Özellikle genç hayvanlarda yeni oluşmuş bir kırıkta dişi canlı tutmaya yönelik tedavilerin başarı şansı, ideal olarak ilk 24–48 saat içinde değerlendirildiğinde daha yüksektir. Bekledikçe seçenekler azalabilir.

Kırık dişi fark ettiğinizde evde ağrı kesici ya da başka bir ilaç vermeyin; insanlar için üretilen bazı ilaçlar kedi ve köpeklerde ciddi zehirlenmelere yol açabilir. Ağrı yönetimi ve diğer tüm tedavi kararlarını veteriner hekim verir.

Diş kırıklarını önlemek için neler yapılabilir?

• "Tırnak testi"ni uygulayın. Bir kemirme oyuncağına tırnağınızla bastırdığınızda hafif iz kalmıyorsa, dişler için fazla sert olabilir.
• Sert nesnelerden kaçının. Gerçek kemikler, boynuz, toynak, çok sert naylon kemikler ve taşlar diş kırıklarının sık nedenlerindendir. Buz küplerini çiğnemesine izin vermeyin (yalaması ya da onlarla oynaması sorun değildir).
• Boyuta dikkat edin. Büyük boy ürünler genellikle daha serttir; küçük bir köpek için uygun olmayabilir. Kemirme sırasında gözetim altında tutun.
• Onaylı ürünleri tercih edin. Veterinary Oral Health Council (VOHC) tarafından kabul edilen ürün listeleri seçim yaparken yol gösterebilir.
• Kafes ve çit ısırmanın nedenini ele alın. Ayrılık kaygısı ya da stres düşündüren davranışlar için veteriner hekiminizden destek isteyin.
• Kediler için ortamı güvenli hâle getirin. Pencere ve balkon önlemleri düşmelere bağlı yaralanma riskini azaltabilir.
• Düzenli ağız kontrolü yapın. Diş fırçalama sırasında ve rutin muayenelerde küçük kırıklar erken fark edilebilir.